Als de aarde niet om haar as zou draaien, dan zou het veel langer vloed en veel langer eb zijn. Door de aardrotatie in 24 uur tijd draait de aarde eigenlijk onder de ‘vloedbulten’ door, zoals te zien is op deze animatie.

Belangrijke opmerking: deze animatie stelt de werkelijkheid sterk vereenvoudigd voor.

_{Foto: NASA}

De oorzaak hiervan is tweeërlei: niet alleen is de maan veel kleiner dan de aarde (minder volume dan de aarde), ook de dichtheid (het ‘soortelijk gewicht’) is zowat 40% lager dan dat van de aarde.

Het is belangrijk om te begrijpen dat de massa (‘het aantal kg’) van de astronaut onveranderd is op de maan . Je kan massa het best zien als een optelsom van het aantal neutronen en protonen van een voorwerp, gedeeld door een zeer groot getal.

Het gewicht van een voorwerp houdt zowel rekening met de massa als met de aantrekkingskracht van bijvoorbeeld de maan of de aarde. Het is dus het gewicht van de astronaut dat zes keer lager is op de maan omdat de aantrekkingskracht van de maan zes keer lager is.

Toch moet het voor de astronaut aangevoeld hebben alsof zijn massa zes keer lager was op de maan.

En hoe zit het dan met de zon, de planeten, asteroïden…Je kan met deze toepassing zelf nagaan hoe het aanvoelt om ergens anders in het zonnestelsel rond te huppelen.

Nog vreemder wordt het wanneer we naar orthodromen en grote cirkels kijken. Een grote cirkel is een cirkel die de aarde in twee gelijke helften deelt. De evenaar is een grote cirkel, maar ook de nulmeridiaan en alle andere meridianen.

Een orthodroom is een deel van een grote cirkel. De kortste weg tussen twee punten op aarde is ook de orthodroom die deze beide punten bevat. Wat maakt dat  orthodromen zo belangrijk zijn voor de luchtvaart. Op de kaart hieronder is de orthodroom tussen het met palmbomen bezaaide Florida en de theeplantages van Sri-Lanka afgebeeld.

De kortste weg tussen Florida en Sri Lanka loopt over IJsland

Verrassend genoeg loopt de kortste weg tussen deze twee zonovergoten plaatsen over IJsland en Finland. Je kan uiteraard zelf uitproberen en de kaart zelf instellen door op Florida te klikken en vervolgens of Sri Lanka.

Een animatie die van een andere kaartprojectie (de orthografische azimuthale projectie) gebruik maakt levert een veel minder extreem beeld op:

De oorzaak van deze afbuiging is dat de aarde langzaam onder het projectiel verder om haar as draait. Deze afbuiging is overigens slechts schijnbaar: het vliegtuig kan dan wel een rechte koers aanhouden, op de radarbeelden op aarde zal een afbuiging naar te zien zijn omdat de radarstations op aarde wél met de aarde meedraaien om haar as. Bekijk zelf in deze animatie hoe de rechte baan van het projectiel vanop de begane grond als een – overigens betoverend mooie – kromme wordt waargenomen.

De witte rechte lijn is de werkelijke baan, de rode kromme is hoe de baan wordt waargenomen vanop aarde. Je kan zelf verschillende snelheden voor het projectiel instellen en het gradennet aan- of uitschakelen.

Terug van de workshop radioastronomie in Pampilhosa da Serra, een klein en zeer afgelegen stadje in het binnenland van Portugal:

EU-HOU (EUropean Hands On Universe) is een project van de EU dat interactieve astronomie in de klas wil promoten. EU-HOU hield van 9 tot 13 april 2011 een workshop radioastronomie voor leerkrachten aardrijkskunde en wetenschappen in Pampilhosa da Serra. Ik vertegenwoordigde er samen met mijn Waalse collega Marko ons land.

Van Lissabon naar Pampilhosa da Serra duurt een busrit drie uur en de weg is – zeker naar het einde toe - vergeven van de haarspeldbochten. De heuvelruggen zijn bezaaid met windturbines – een belangrijke bron van inkomsten voor het zeer afgelegen gebied. De belangrijkste economische sector was vroeger bosbouw, maar de regio wordt bij wijlen opgeschrikt door nietsontziende bosbranden.

GEM-project

Op het grondgebied van dit stadje werd een nieuwe radiotelescoop geplaatst van het GEM-project (GEM = Galactic Emission Mapping) in gebruik genomen (zie foto onder). De locatie werd gekozen vanwege de lage elektromagnetische pollutie (lage bevolkingsdichtheid = weinig gsm-gebruik). Gsm’s zorgen namelijk voor aanzienlijk veel interferentie in de radioastronomie.

Met de nieuwe GEM-radiotelescoop wordt vooral radio- en microgolfstraling uit de Melkweg opgevangen. Hiermee wordt de ruimtelijke verdeling van deze straling in kaart gebracht, met als resultaat een driedimensionele kaart van ons melkwegstelsel.

De catering bij deze inhuldiging werd verzorgd door de plaatselijke worstenmakersgilde (zie foto onder).

SALSA

SALSA (Such A Lovely Small Antenna – zie foto onder) is een vergelijkbaar project. Leerlingen uit het middelbaar kunnen in dit project zelf online een radiotelescoop in Zweden met een diameter van 2,3 meter doorsnee richten op een bepaald deel van de hemel (omdat het een radiotelescoop is kan deze ook overdag gebruikt worden) en metingen verrichten. Met een van beide radiotelescopen kunnen leerlingen afstanden in de Melkweg leren berekenen voor verschillende plaatsen aan de hemel en zo tot een driedimensionaal model van de Melkweg komen. Dat de bewegingen van de schotel in real time met behulp van een webcam door de leerlingen in de klas kunnen gevolgd worden maakt dit project nog aantrekkelijker. Helaas kunnen leerlingen evengoed de schotel naar een ster onder de horizon richten, waardoor de telescoop letterlijk crasht.

Foto: SALSA

Screenshot van de presentatie

De presentatie is hier te vinden.

Aan de overzijde van de Stille Oceaan vind je net het omgekeerde: in Indonesië is natte rijstteelt mogelijk door de doorgaans overvloedige hoeveelheden neerslag.

Af en toe keert dit klimaatpatroon om en staan de anders natte rijstvelden droog en razen modderstromen door anders kurkdroge gebieden. Deze omkering van het normale klimaatpatroon noemt men een El Nino-gebeurtenis.

Leerlingen kunnen de kenmerken van denormale en de El Nino-toestand inoefenen met de volgende invuloefening:

De oefening is voorgesteld als een blokdiagram.

Kies uit hoge druk, lage druk, veel neerslag, weinig neerslag, thermocline, koud stijgend water en warm dalend water. De oefening is hier te vinden.

De legende staat links. Alle aardbevingen op deze kaart (in de afgelopen week dus) hebben een magnitude van tenminste 5,0 op de schaal van Richter. Ik heb me de moeite niet getroost om ze te tellen, maar de kaart spreekt voor zich: Japanners zijn aardbevingen gewend.

De kaart is hier te vinden. Europa is bijna af, de andere werelddelen volgen later.