De Coriolisafbuiging, deel 1

Op aarde buigen voorwerpen die in de lucht bewegen (projectielen, vliegtuigen…), maar ook bewegende lucht zelf af. Het noordelijk halfrond heeft te maken met een afbuiging naar rechts, het zuidelijk halfrond heeft te maken met een afbuiging naar links.

De oorzaak van deze afbuiging is dat de aarde langzaam onder het projectiel verder om haar as draait. Deze afbuiging is overigens slechts schijnbaar: het vliegtuig kan dan wel een rechte koers aanhouden, op de radarbeelden op aarde zal een afbuiging naar te zien zijn omdat de radarstations op aarde wél met de aarde meedraaien om haar as. Bekijk zelf in deze animatie hoe de rechte baan van het projectiel vanop de begane grond als een – overigens betoverend mooie – kromme wordt waargenomen.

Screenshot van de animatie

De witte rechte lijn is de werkelijke baan, de rode kromme is hoe de baan wordt waargenomen vanop aarde. Je kan zelf verschillende snelheden voor het projectiel instellen en het gradennet aan- of uitschakelen.

EU-HOU – ingebruikname van een nieuwe radiotelescoop

Pampilhosa da Serra

Terug van de workshop radioastronomie in Pampilhosa da Serra, een klein en zeer afgelegen stadje in het binnenland van Portugal:

Zicht op Pampilhosa da Serra

EU-HOU (EUropean Hands On Universe) is een project van de EU dat interactieve astronomie in de klas wil promoten. EU-HOU hield van 9 tot 13 april 2011 een workshop radioastronomie voor leerkrachten aardrijkskunde en wetenschappen in Pampilhosa da Serra. Ik vertegenwoordigde er samen met mijn Waalse collega Marko ons land.

Van Lissabon naar Pampilhosa da Serra duurt een busrit drie uur en de weg is – zeker naar het einde toe – vergeven van de haarspeldbochten. De heuvelruggen zijn bezaaid met windturbines – een belangrijke bron van inkomsten voor het zeer afgelegen gebied. De belangrijkste economische sector was vroeger bosbouw, maar de regio wordt bij wijlen opgeschrikt door nietsontziende bosbranden.

GEM-project

Op het grondgebied van dit stadje werd een nieuwe radiotelescoop geplaatst van het GEM-project (GEM = Galactic Emission Mapping) in gebruik genomen (zie foto onder). De locatie werd gekozen vanwege de lage elektromagnetische pollutie (lage bevolkingsdichtheid = weinig gsm-gebruik). Gsm’s zorgen namelijk voor aanzienlijk veel interferentie in de radioastronomie.

Met de nieuwe GEM-radiotelescoop wordt vooral radio- en microgolfstraling uit de Melkweg opgevangen. Hiermee wordt de ruimtelijke verdeling van deze straling in kaart gebracht, met als resultaat een driedimensionele kaart van ons melkwegstelsel.

De catering bij deze inhuldiging werd verzorgd door de plaatselijke worstenmakersgilde (zie foto onder).

Worstenmakersgilde

SALSA

SALSA (Such A Lovely Small Antenna – zie foto onder) is een vergelijkbaar project. Leerlingen uit het middelbaar kunnen in dit project zelf online een radiotelescoop in Zweden met een diameter van 2,3 meter doorsnee richten op een bepaald deel van de hemel (omdat het een radiotelescoop is kan deze ook overdag gebruikt worden) en metingen verrichten. Met een van beide radiotelescopen kunnen leerlingen afstanden in de Melkweg leren berekenen voor verschillende plaatsen aan de hemel en zo tot een driedimensionaal model van de Melkweg komen. Dat de bewegingen van de schotel in real time met behulp van een webcam door de leerlingen in de klas kunnen gevolgd worden maakt dit project nog aantrekkelijker. Helaas kunnen leerlingen evengoed de schotel naar een ster onder de horizon richten, waardoor de telescoop letterlijk crasht.

Foto: SALSA

ENSO, deel twee

Ik heb een presentatie toegevoegd aan de les over ENSO. De presentatie gaat over de normale toestand van de ENSO.

Screenshot van de presentatie

De presentatie is hier te vinden.

ENSO, of de zuidelijke El Nino-schommeling

De kustwateren van Peru zijn koud omdat er vanuit de diepte koud maar voedselrijk water naar boven komt stromen (= de normale toestand). Doordat het water koud is, is ook de lucht erboven koud en dus droog. Dit verklaart het doorgaans droge klimaat langsheen de kust.

Aan de overzijde van de Stille Oceaan vind je net het omgekeerde: in Indonesië is natte rijstteelt mogelijk door de doorgaans overvloedige hoeveelheden neerslag.

Af en toe keert dit klimaatpatroon om en staan de anders natte rijstvelden droog en razen modderstromen door anders kurkdroge gebieden. Deze omkering van het normale klimaatpatroon noemt men een El Nino-gebeurtenis.

Leerlingen kunnen de kenmerken van denormale en de El Nino-toestand inoefenen met de volgende invuloefening:

Invulblokdiagram over de normale toestand van ENSO in de Stille Oceaan

De oefening is voorgesteld als een blokdiagram.

Kies uit hoge druk, lage druk, veel neerslag, weinig neerslag, thermocline, koud stijgend water en warm dalend water. De oefening is hier te vinden.

Japan op de aardbevingskaart

De aardbevingskaart stelt de aardbevingen uit de afgelopen zeven dagen voor (het duurt even voordat de markers op de kaart staan, ze worden in real time ingelezen).
Aardbevingskaart met bevingen in de week van 5 tot en met 12 maart.

De legende staat links. Alle aardbevingen op deze kaart (in de afgelopen week dus) hebben een magnitude van tenminste 5,0 op de schaal van Richter. Ik heb me de moeite niet getroost om ze te tellen, maar de kaart spreekt voor zich: Japanners zijn aardbevingen gewend.

Inslagkraterkaart

Ik heb een kaart met inslagkraters geüpload. De kraters zijn aanklikbaar – er verschijnt dan een klein infovenster met gegevens zoals de naam, het land, de diameter en de ouderdom van de inslagkrater. Dit is een screenshot van wat ik tot nu toe heb:

De inslagkraterkaart

De kaart is hier te vinden. Europa is bijna af, de andere werelddelen volgen later.

Animatie: invalshoek van de zonnestralen

Didactische Flash-animaties kunnen een belangrijk hulpmiddel zijn  bij onderzoekend leren / het verwerven van onderzoekscompetenties. In deze animatie onderzoekt de leerling het verband tussen de hoogte van de zon boven de horizon en de boog tussen de zon en het zenit.

Animatie: de invalshoek van de zonnestralen

De animatie zelf is hier te vinden. Een andere animatie uit dezelfde reeks stelt het verband tussen invalshoek en intensiteit van de straling voor.